Bụng được chia thành các vùng, mỗi vùng có những cơ quan nằm bên dưới. Nên chỉ được vùng đau là đã cho bác sĩ một nửa thông tin.
Cách hồ sơ chia vùng bụng
- Chia thành các vùng trên, giữa và dưới
- Kèm phân biệt bên phải, giữa, bên trái
- Vùng trên giữa gọi là thượng vị
- Vùng dưới hai bên gọi là hố chậu
- Quanh rốn là một vùng riêng
Người bệnh không cần biết tên các vùng — chỉ cần đặt bàn tay vào chỗ đau là bác sĩ tự ghi được.
Vị trí và cơ quan bên dưới
- Thượng vị liên quan dạ dày, tuỵ, và cả tim
- Bụng trên phải liên quan gan và túi mật
- Hố chậu phải liên quan ruột thừa và phần phụ
- Vùng hông lưng liên quan thận và niệu quản
- Bụng dưới giữa liên quan bàng quang và tử cung
Điểm đầu đáng nhớ: đau thượng vị có thể là dấu hiệu của bệnh tim, nên nó không phải luôn là dạ dày.
Đau đổi vị trí theo thời gian
- Một số bệnh bắt đầu đau quanh rốn rồi khu trú dần
- Đau di chuyển là thông tin có giá trị
- Hãy kể cả chỗ đau lúc đầu, không chỉ chỗ đau hiện tại
- Ghi lại giờ khi đau đổi chỗ
- Đây là chi tiết hay bị bỏ khi kể bệnh
Mô thức đau quanh rốn rồi chuyển xuống hố chậu phải là mô thức kinh điển mà bác sĩ luôn hỏi.
Các kiểu đau bụng
- Đau quặn — lên thành cơn rồi dịu hẳn giữa các cơn
- Đau liên tục — không dứt, có thể tăng dần
- Đau âm ỉ — nhẹ, dai dẳng, khó chỉ chính xác
- Đau chói khu trú một điểm
- Đau tức nặng, đầy
Đau quặn với khoảng dịu hẳn giữa các cơn gợi ý cơ quan dạng ống đang co bóp, nên nó là manh mối riêng.
Yếu tố làm nặng và làm dịu
- Liên quan bữa ăn — trước hay sau ăn
- Đỡ sau khi đi ngoài hoặc sau khi đánh hơi
- Đỡ khi cuộn người lại
- Nặng hơn khi cử động hoặc khi đi lại
- Nặng hơn khi ấn vào, hoặc đỡ khi ấn vào
Điểm thứ tư đáng chú ý: đau nặng lên khi cử động và khi đi lại gợi ý phản ứng trong ổ bụng.
Dấu hiệu bụng cần đi ngay
- Bụng cứng như gỗ, đau nhiều khi ấn
- Đau dữ dội khởi phát đột ngột
- Đau kèm nôn ra dịch xanh hoặc không đi ngoài được
- Đau kèm sốt cao và mạch nhanh
- Đau kèm choáng, da lạnh ẩm
Nhóm này gọi cấp cứu, và với chúng thì việc mô tả chi tiết để dành cho sau khi đã tới nơi.
Đau bụng có máu hoặc kèm chảy máu
- Nôn ra máu
- Phân đen như hắc ín
- Phân có máu đỏ
- Kèm choáng hoặc mạch nhanh
- Là nhóm cần đi ngay
Phân đen như hắc ín là dấu hiệu chảy máu từ phần trên đường tiêu hoá, và nó cần khám ngay.
Đau bụng ở phụ nữ
- Cần biết kỳ kinh gần nhất
- Đau bụng dưới một bên đột ngột cần khám gấp
- Khả năng có thai luôn được tính tới
- Đau kèm ra máu bất thường cần khám
- Nên nói rõ những thông tin này
Điểm thứ ba là lý do bác sĩ hỏi về kỳ kinh dù người bệnh tới vì đau bụng — nó đổi hướng đánh giá.
Đau bụng ở trẻ nhỏ
- Trẻ khó chỉ được vị trí
- Quan sát trẻ có cuộn người, co chân lên không
- Trẻ khóc từng cơn rồi dịu là mô thức đáng chú ý
- Nôn ra dịch xanh là dấu hiệu cần đi ngay
- Bụng chướng căng cần khám gấp
Trẻ khóc thành cơn kèm nôn và phân có máu là mô thức cần tới viện ngay.
Đau bụng ở người lớn tuổi
- Biểu hiện có thể nhẹ hơn mức nặng thật
- Có thể không sốt, không bụng cứng rõ
- Lú lẫn có thể là dấu hiệu kèm theo
- Ngưỡng đi khám nên thấp hơn
- Đừng chờ tới khi đau dữ dội
Nhóm này là nhóm mà dấu hiệu mờ đi trong khi bệnh thì nặng hơn, giống như đã nói ở các chuyên mục trước.
Đau bụng lâu ngày
- Kéo dài nhiều tuần tới nhiều tháng
- Cần ghi lại nhật ký theo ngày
- Ghi cả bữa ăn và việc đi ngoài
- Sụt cân kèm theo là dấu hiệu cần khám sớm
- Đây là nhóm cần khám có kế hoạch, không phải cấp cứu
Nhật ký theo ngày là công cụ có giá trị nhất cho nhóm này, vì mô thức chỉ hiện ra khi có nhiều ngày để so.
Những gì bác sĩ làm khi khám bụng
- Nhìn hình dạng bụng, có chướng hay không
- Nghe tiếng nhu động ruột
- Gõ để tìm dịch hoặc hơi
- Ấn nhẹ rồi ấn sâu dần
- Tìm các điểm đau đặc trưng
Bác sĩ ấn nhẹ trước rồi mới sâu là có chủ ý, nên hãy để yên cho họ làm theo thứ tự đó.
Thông tin cần chuẩn bị
- Đau bắt đầu lúc nào, ở đâu, có đổi chỗ không
- Kiểu đau và hướng lan
- Liên quan bữa ăn và việc đi ngoài
- Lần đi ngoài cuối và tính chất phân
- Thuốc đang dùng, kể cả thuốc mới thêm
Mục thứ tư hay bị bỏ nhưng nó là câu bác sĩ luôn hỏi, nên hãy để ý trước khi đi.
Biết tên gọi không phải biết bệnh
- Đau bụng là dấu hiệu, không phải chẩn đoán
- Vị trí hẹp danh sách nhưng không kết luận
- Mức đau không tỉ lệ với mức nguy hiểm
- Đọc hiểu để kể được vùng, kiểu và diễn biến
- Bụng cứng hoặc đau dữ dội đột ngột thì gọi cấp cứu
Với triệu chứng này thì việc đặt bàn tay vào đúng chỗ đau khi khám có ích hơn mọi lời mô tả dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bác sĩ hỏi đau ở vùng nào rất kỹ?
Vì mỗi vùng bụng có những cơ quan nằm bên dưới, nên vị trí đau hẹp ngay danh sách nguyên nhân. Chỉ được vùng đau bằng bàn tay là thông tin rất có giá trị.
Bụng cứng nghĩa là gì?
Là khi thành bụng căng cứng và người bệnh đau nhiều khi ấn. Đó là dấu hiệu thuộc nhóm cần đi ngay, vì nó gợi ý phản ứng trong ổ bụng.
Có nên uống thuốc giảm đau khi đau bụng chưa rõ nguyên nhân?
Nên hỏi trước. Với đau bụng mới và dữ dội thì thuốc có thể làm mờ dấu hiệu mà bác sĩ cần để đánh giá, nên hãy nói rõ nếu đã dùng.
Đau bụng lan ra lưng có ý nghĩa gì?
Hướng lan là manh mối. Đau bụng trên lan ra sau lưng, đau vùng hông lan xuống bẹn, đau vai phải kèm đau bụng trên phải — mỗi mô thức gợi ý một nhóm khác nhau.