Nôn ra gì là câu hỏi nghe khó chịu nhưng nó định hướng rất mạnh. Dịch trong, dịch vàng, dịch xanh và có máu là bốn chuyện khác nhau.
Buồn nôn và nôn là hai từ
- Buồn nôn — cảm giác muốn nôn
- Nôn — thật sự đẩy dịch ra
- Nôn khan — có động tác nôn mà không ra gì
- Có người buồn nôn kéo dài mà không nôn
- Hồ sơ phân biệt ba từ này
Buồn nôn kéo dài nhiều ngày mà không nôn cũng là triệu chứng, nên đừng bỏ qua vì chưa nôn.
Màu dịch nôn
- Trong hoặc trắng — dịch dạ dày
- Vàng nhạt — có thể lẫn dịch mật ít
- Xanh hoặc vàng đậm — dịch mật, gợi ý tắc nghẽn phía dưới
- Như bã cà phê — máu đã tiêu hoá
- Đỏ tươi — máu đang chảy
Hai mục cuối là nhóm cần đi ngay, và hai mục giữa là nhóm nên đi khám sớm.
Nôn ra máu
- Đỏ tươi hoặc như bã cà phê
- Thường kèm đau bụng trên
- Thường kèm phân đen sau đó
- Kèm choáng hoặc mạch nhanh thì gọi cấp cứu
- Giữ lại phần đã nôn để nhân viên y tế xem
Mục thứ ba là thông tin có giá trị, nên hãy để ý lần đi ngoài sau đó và kể lại màu phân.
Thời điểm nôn
- Nôn ngay sau ăn
- Nôn nhiều giờ sau ăn, ra cả thức ăn cũ
- Nôn vào buổi sáng khi bụng rỗng
- Nôn không liên quan bữa ăn
- Nôn vọt thành tia không kèm buồn nôn
Mục thứ hai và mục cuối là hai mô thức có ý nghĩa riêng, và cả hai đều nên đi khám.
Nôn vọt không kèm buồn nôn
- Ra mạnh, đột ngột, không có giai đoạn buồn nôn trước
- Là mô thức gợi ý nguyên nhân ở hệ thần kinh
- Thường kèm đau đầu
- Ở trẻ nhỏ càng cần chú ý
- Nên đi khám, không theo dõi ở nhà
Đây là một trong những mô thức mà việc nhận ra sớm tạo khác biệt, và nó rất ít được biết tới.
Nôn sau va đập vào đầu
- Nôn nhiều lần là dấu hiệu cần đi ngay
- Kể cả khi người bệnh vẫn tỉnh táo
- Kèm đau đầu tăng dần thì càng gấp
- Ở trẻ nhỏ thì ngưỡng thấp hơn
- Đừng cho ăn uống thêm
Đây là nhóm đã được nói trong chuyên mục tổn thương, và nó thuộc cả hai chuyên mục nên nhắc lại.
Dấu hiệu mất nước
- Khát nhiều, miệng khô
- Nước tiểu ít và vàng đậm
- Choáng khi đứng lên
- Mắt trũng, da mất độ đàn hồi
- Ở trẻ nhỏ là khóc không có nước mắt, thóp lõm
Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi thì mất nước diễn ra nhanh hơn, nên đây là nhóm cần theo dõi kỹ.
Bù nước khi nôn
- Uống từng ngụm nhỏ, nhiều lần
- Uống nhiều một lúc thường nôn ra hết
- Dùng dung dịch bù nước đường uống theo hướng dẫn
- Không dùng nước ngọt có ga thay thế
- Không uống được gì thì cần đi khám
Điểm thứ hai là kỹ thuật quan trọng nhất: từng ngụm nhỏ mỗi vài phút hiệu quả hơn một cốc đầy.
Nôn ở trẻ nhỏ
- Trào ra ít sau bú khác với nôn thật
- Nôn vọt mạnh cần khám
- Nôn ra dịch xanh cần đi ngay
- Kèm bụng chướng và không đi ngoài cần đi ngay
- Bỏ bú, li bì là dấu hiệu nặng
Điểm đầu là phân biệt mà nhiều cha mẹ lo oan: trẻ trào ra một ít sau bú là chuyện rất thường.
Nôn ở người đang mang thai
- Nôn nhiều trong giai đoạn đầu là thường gặp
- Nhưng nôn tới mức sụt cân và mất nước thì cần khám
- Không uống được gì cả ngày thì cần khám
- Đừng tự dùng thuốc chống nôn
- Hãy hỏi bác sĩ sản khoa
Ranh giới giữa nôn thường gặp và mức cần can thiệp nằm ở việc có giữ được nước và có sụt cân hay không.
Nguyên nhân ngoài đường tiêu hoá
- Bệnh ở hệ thần kinh
- Bệnh ở tai trong, kèm chóng mặt
- Nguyên nhân nội tiết và chuyển hoá
- Thuốc và ngộ độc
- Đau tim ở một số người biểu hiện bằng nôn
Mục cuối đáng nhớ: nôn kèm vã mồ hôi và mệt đột ngột ở người lớn tuổi thì nên nghĩ tới tim.
Thuốc gây nôn
- Nhiều nhóm thuốc gây buồn nôn
- Thường xuất hiện sau khi thêm thuốc mới
- Một số nhóm điều trị gây nôn nhiều và có thuốc dự phòng
- Đừng tự ngưng thuốc
- Mang danh sách thuốc đi khám
Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; điểm thứ ba đáng hỏi bác sĩ nếu đang trong đợt điều trị.
Dấu hiệu cần đi ngay
- Nôn ra máu hoặc dịch như bã cà phê
- Nôn ra dịch xanh kèm đau bụng và không đi ngoài được
- Nôn nhiều lần sau va đập vào đầu
- Nôn kèm đau đầu dữ dội hoặc cổ cứng
- Không uống được gì, có dấu hiệu mất nước rõ
Năm dòng này là phần đáng nhớ nhất của bài, và chúng đủ để quyết định đi ngay hay theo dõi.
Biết tên gọi không phải biết bệnh
- Nôn là dấu hiệu, không phải chẩn đoán
- Màu, lượng và thời điểm là ba thông tin định hướng
- Nhiều nguyên nhân nằm ngoài đường tiêu hoá
- Đọc hiểu để kể được ba thông tin đó
- Đừng tự dùng thuốc chống nôn khi chưa rõ nguyên nhân
Điểm cuối cần nói rõ: thuốc chống nôn làm dễ chịu nhưng nó che mất diễn biến mà bác sĩ cần theo.
Câu hỏi thường gặp
Nôn ra dịch xanh có nghĩa gì?
Dịch xanh hoặc vàng đậm là dịch mật, và nó gợi ý tắc nghẽn ở đoạn dưới dạ dày. Đây là dấu hiệu nên đi khám, nhất là khi kèm đau bụng và không đi ngoài được.
Nôn ra máu và ho ra máu phân biệt thế nào?
Nôn ra máu thường sẫm hơn, có thể như bã cà phê, lẫn thức ăn, và ra kèm cảm giác nôn. Ho ra máu thường đỏ tươi, có bọt, ra kèm cơn ho.
Nôn bao nhiêu thì lo mất nước?
Quan trọng hơn số lần là dấu hiệu mất nước: khát nhiều, nước tiểu ít và vàng đậm, miệng khô, choáng khi đứng lên. Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi thì ngưỡng thấp hơn.
Nôn sau khi va đập vào đầu thì sao?
Nôn nhiều lần sau va đập vào đầu là dấu hiệu cần đi khám ngay, kể cả khi người bệnh vẫn tỉnh táo.