Đột quỵ — nhận ra trong một phút, và giờ khởi phát là thông tin quý nhất

Ba phép thử đơn giản làm được ngay tại nhà. Và một con số mà người nhà phải ghi lại: giờ triệu chứng bắt đầu.

Ba phép thử làm trong một phút

• Cho cười — xem hai bên mặt có đều không
• Cho giơ hai tay lên trước — xem có tay nào rơi xuống
• Cho nói một câu — xem có nói khó, nói lẫn không
• Bất thường ở bất cứ phép nào thì gọi cấp cứu
• Không cần chắc chắn mới gọi

Mục cuối là điều quan trọng nhất: gọi cấp cứu khi nghi ngờ, đừng chờ tới khi chắc.

Các dấu hiệu khác cũng thuộc nhóm này

• Đột ngột mất hoặc mờ thị lực một hoặc hai mắt
• Đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng, không đi được
• Đột ngột không hiểu được lời người khác
• Đột ngột đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân
• Đột ngột tê hoặc yếu một bên người

Chữ đột ngột xuất hiện trong cả năm dòng, và đó chính là đặc điểm chung của nhóm này.

Giờ khởi phát — con số quý nhất

• Là giờ triệu chứng bắt đầu, không phải giờ phát hiện
• Một số điều trị chỉ dùng được trong một cửa sổ thời gian
• Không biết giờ thì mất lựa chọn điều trị
• Nếu ngủ dậy đã thấy triệu chứng thì lấy giờ đi ngủ
• Ghi lại ngay, đừng tin vào việc nhớ sau

Người nhà nên xem đồng hồ ngay khi thấy bất thường — đó là việc có giá trị nhất làm được tại nhà.

Việc cần làm ngay

• Gọi cấp cứu
• Ghi giờ khởi phát
• Cho người bệnh nằm nghiêng nếu có nôn
• Nới rộng quần áo
• Ở bên cạnh, theo dõi hô hấp

Nằm nghiêng là tư thế an toàn khi người bệnh có nguy cơ sặc, nhất là khi ý thức đã giảm.

Những việc tuyệt đối không làm

• Cạo gió, đánh gió, châm kim vào đầu ngón
• Cho uống thuốc, kể cả thuốc huyết áp
• Cho ăn hoặc uống nước
• Chờ xem có tự đỡ không
• Tự chở bằng xe máy

Cả năm việc này đều làm mất thời gian, và ba việc đầu còn có thể gây hại trực tiếp.

Vì sao không cho uống gì

• Đột quỵ có thể làm mất khả năng nuốt
• Người bệnh sặc mà không ho được
• Nước hoặc thuốc vào phổi gây biến chứng nặng
• Cả khi người bệnh nói muốn uống
• Chờ nhân viên y tế đánh giá

Đây là lý do ở viện người bệnh đột quỵ được kiểm khả năng nuốt trước khi cho ăn uống.

Vì sao không tự chở bằng xe máy

• Người bệnh có thể ngã hoặc mất ý thức trên đường
• Xe cấp cứu xử lý được ngay khi di chuyển
• Có thể báo trước cho viện để chuẩn bị
• Đưa tới đúng nơi có khả năng điều trị
• Đi sai nơi rồi chuyển tiếp là mất thời gian

Mục cuối rất thực tế: không phải cơ sở nào cũng làm được điều trị cần thiết, và cấp cứu biết đưa tới đâu.

Triệu chứng hết nhanh vẫn phải đi

• Có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua
• Triệu chứng hết trong vài phút tới vài giờ
• Nó là dấu hiệu báo trước một đợt nặng hơn
• Nguy cơ cao nhất là trong những ngày ngay sau đó
• Cần đi khám ngay, không chờ hẹn

Đây là nhóm bị bỏ qua nhiều nhất vì người bệnh thấy đã hết nên không đi, và đó là cơ hội phòng bị mất.

Thông tin cần mang theo

• Giờ khởi phát
• Danh sách thuốc đang dùng
• Có dùng thuốc chống đông hay không
• Bệnh nền, nhất là tim và huyết áp
• Tiền sử đột quỵ hoặc chảy máu

Mục thứ ba đổi hẳn hướng điều trị, nên nếu người bệnh đang dùng nhóm thuốc đó thì phải nói ngay.

Yếu tố nguy cơ đổi được

• Huyết áp cao chưa kiểm soát
• Thuốc lá
• Rung nhĩ chưa được điều trị
• Tiểu đường, mỡ máu
• Ít vận động, thừa cân

Hai mục đầu là hai yếu tố có tác động lớn nhất, và cả hai đều nằm trong tay người bệnh.

Sau đợt cấp

• Phục hồi chức năng bắt đầu càng sớm càng tốt
• Cần chương trình cụ thể, không chỉ nghỉ dưỡng
• Điều trị phòng đợt sau theo chỉ định
• Không tự ngưng thuốc phòng
• Phần tâm lý cũng cần được nói tới

Mục thứ tư là chỗ gây đợt thứ hai nhiều nhất: người bệnh thấy đã hồi phục nên tự ngưng thuốc.

Người nhà nên chuẩn bị trước

• Biết ba phép thử
• Biết số cấp cứu
• Biết cơ sở gần nhất có khả năng điều trị
• Có danh sách thuốc của người thân sẵn
• Nói trước với cả nhà về việc không cạo gió

Mục cuối rất quan trọng ở Việt Nam, vì phản xạ cạo gió là phản xạ mạnh và nó làm mất thời gian vàng.

Biết tên gọi không phải biết bệnh

• Không cần chẩn đoán, chỉ cần nhận ra và gọi
• Ba phép thử làm trong một phút
• Giờ khởi phát là thông tin quý nhất
• Triệu chứng hết nhanh vẫn phải đi ngay
• Đừng cạo gió, đừng cho uống gì, đừng chờ

Đây là bài duy nhất trong cả từ điển mà em không khuyên tìm hiểu thêm — chỉ cần nhớ năm dòng trên.

Câu hỏi thường gặp