Chóng mặt — ba cảm giác khác nhau bị gọi chung một tên

Xoay tròn như trên thuyền, tối mắt như sắp ngất, hay bước đi không vững — ba thứ này rất khác nhau và bị gọi chung là chóng mặt.

Ba nhóm cảm giác

• Xoay tròn — cảm giác mình hoặc cảnh vật đang quay
• Choáng — tối mắt, nhẹ đầu, như sắp ngất
• Mất thăng bằng — người vẫn tỉnh nhưng bước không vững
• Có người mô tả là mơ hồ, không rõ nhóm nào
• Mỗi nhóm trỏ về một hệ thống khác nhau

Câu hỏi đầu tiên bác sĩ đặt là mô tả cảm giác đó, và việc trả lời được đã hẹp danh sách rất nhiều.

Chóng mặt xoay

• Cảm giác quay, có hướng rõ
• Thường kèm buồn nôn hoặc nôn
• Nặng lên khi đổi tư thế đầu
• Có thể kèm rung giật nhãn cầu mà bác sĩ thấy được
• Thường liên quan tai trong hoặc hệ tiền đình

Cảm giác có hướng quay rõ là chỗ phân biệt: choáng thì không có hướng.

Cơn xoay ngắn khi đổi tư thế

• Khởi phát khi trở mình, khi ngẩng đầu, khi cúi
• Cơn rất ngắn, thường dưới một phút
• Hết hẳn giữa các cơn
• Là mô thức khá đặc trưng
• Bác sĩ có nghiệm pháp khám và can thiệp riêng

Nhóm này đáng đi khám vì có cách xử lý cụ thể và hiệu quả, chứ không phải chỉ uống thuốc chờ hết.

Choáng gần ngất

• Tối mắt, nhẹ đầu, người như rút hết sức
• Thường khi đứng lên hoặc khi đứng lâu
• Đỡ khi ngồi hoặc nằm xuống
• Có thể kèm vã mồ hôi, buồn nôn
• Liên quan huyết áp, tim, và mất nước

Đỡ khi nằm xuống là đặc điểm phân biệt rõ nhất của nhóm này với nhóm xoay.

Choáng khi đổi tư thế

• Xuất hiện trong vài giây sau khi đứng lên
• Hay gặp ở người lớn tuổi
• Hay gặp ở người đang dùng thuốc huyết áp
• Nặng hơn khi mất nước hoặc khi trời nóng
• Là yếu tố nguy cơ té, nên đáng nói với bác sĩ

Đây là mô thức đã nhắc trong bài huyết áp, và ở đây nó thuộc nhóm nguyên nhân của chóng mặt.

Mất thăng bằng

• Người vẫn tỉnh, không quay, không tối mắt
• Nhưng bước đi không vững, phải bám
• Nặng hơn trong tối hoặc trên nền không phẳng
• Có thể liên quan cảm giác ở chân
• Có thể liên quan hệ thần kinh hoặc khớp

Mục thứ ba là chi tiết có giá trị: nặng hơn khi tắt đèn gợi ý cơ thể đang phải dựa vào mắt để giữ thăng bằng.

Nhóm cần gọi cấp cứu

• Kèm yếu một bên người hoặc méo miệng
• Kèm nói khó hoặc không hiểu lời
• Kèm nhìn đôi hoặc mất thị lực
• Không thể đứng hoặc đi được
• Kèm đau đầu dữ dội khởi phát đột ngột

Năm dòng này là nhóm nghi đột quỵ, và với nó thì thời gian tính bằng phút.

Thuốc là nguyên nhân hay bị bỏ qua

• Nhiều nhóm thuốc gây chóng mặt
• Thuốc huyết áp, thuốc ngủ, thuốc dị ứng
• Dùng nhiều thuốc cùng lúc làm nguy cơ tăng
• Thường xuất hiện sau khi thêm hoặc tăng liều
• Đừng tự ngưng, hãy mang danh sách đi khám

Mốc thời gian là manh mối: chóng mặt bắt đầu trong tuần sau khi đổi thuốc là thông tin quan trọng.

Những nguyên nhân khác

• Thiếu máu
• Mất nước
• Hạ đường huyết
• Rối loạn nhịp tim
• Lo âu và cơn hoảng

Nhóm này giải thích vì sao khám chóng mặt thường kèm xét nghiệm máu và điện tim.

Cách mô tả cho có ích

• Thuộc nhóm nào trong ba nhóm
• Cơn kéo dài bao lâu — giây, phút, hay giờ
• Khởi phát trong hoàn cảnh nào
• Có kèm buồn nôn, tai đầy, giảm nghe không
• Có kèm dấu hiệu thần kinh nào không

Thời gian cơn là thông tin rất hẹp danh sách: cơn vài giây khác hẳn cơn vài giờ.

Dấu hiệu ở tai đi kèm

• Giảm nghe một bên
• Tai đầy, tức
• Tiếng kêu trong tai
• Xuất hiện cùng cơn chóng mặt
• Là nhóm cần được khám tai

Chóng mặt kèm giảm nghe một bên là mô thức cần đi khám sớm, và nó thường bị bỏ qua.

An toàn trong lúc còn chóng mặt

• Đứng lên từ từ, ngồi một lát trước khi đứng
• Bám tay khi đi trong nhà tắm
• Bật đèn khi đi lại ban đêm
• Không lái xe khi đang có cơn
• Bỏ thảm trơn và vật cản

Mục thứ tư cần nói rõ: chóng mặt khi đang lái xe là nguy hiểm cho cả người khác.

Biết tên gọi không phải biết bệnh

• Chóng mặt là từ chung cho ba cảm giác khác nhau
• Phân biệt nhóm là bước đầu quan trọng nhất
• Thời gian cơn và hoàn cảnh khởi phát định hướng tiếp
• Đọc hiểu để mô tả được nhóm và thời gian
• Kèm yếu, nói khó, nhìn đôi thì gọi cấp cứu

Với triệu chứng này thì việc trả lời được câu cảm giác đó là gì đã giúp bác sĩ đi đúng hướng ngay từ đầu.

Câu hỏi thường gặp