Khớp to lên có thể vì dịch trong khớp, vì mô quanh khớp dày lên, hoặc vì xương đã đổi hình. Ba thứ đó cho ba hướng khác nhau.
Ba nguyên nhân khớp to lên
- Dịch trong khoang khớp
- Mô quanh khớp dày lên
- Xương đã đổi hình, mọc thêm
- Có thể kết hợp cả ba
- Bác sĩ phân biệt khi khám bằng tay
Ba nguyên nhân này có tốc độ khác nhau: dịch xuất hiện nhanh, mô dày dần, còn xương thì tính bằng năm.
Sưng do dịch
- Khớp căng tròn, mất các hõm tự nhiên
- Ấn có cảm giác đàn hồi
- Tầm cử động giảm rõ
- Xuất hiện tương đối nhanh
- Có thể kèm nóng và đỏ
Mất các hõm quanh khớp gối là dấu hiệu dễ nhận nhất, và nó thấy được khi so với bên kia.
Sưng do mô dày quanh khớp
- Cảm giác chắc hơn, không đàn hồi như dịch
- Hình thành dần qua thời gian
- Thường ở các khớp nhỏ bàn tay
- Có thể kèm cứng buổi sáng kéo dài
- Cần được bác sĩ đánh giá
Nhóm này hình thành chậm nên người bệnh thường không nhớ nó bắt đầu khi nào.
Biến dạng do xương
- Cứng, không đổi theo ngày
- Hình thành qua nhiều năm
- Có thể thấy nốt cứng ở khớp ngón
- Khớp lệch trục
- Không giảm khi dùng thuốc chống viêm
Mục cuối là chỗ phân biệt thực dụng: phần do xương thì không đáp ứng như phần do viêm.
So hai bên — phép kiểm đơn giản nhất
- Đặt hai khớp cùng loại cạnh nhau
- So hình dạng và các hõm
- Đo chu vi bằng thước dây, ghi số
- Đo cùng vị trí mỗi lần
- Chụp ảnh hai bên cùng một khung
Đây là phép kiểm mà người ở nhà làm được và nó phát hiện được sưng nhẹ mà nhìn một bên không thấy.
Nóng và đỏ
- Sờ thấy ấm hơn khớp bên kia
- Da trên khớp đỏ
- Gợi ý có viêm đang hoạt động
- Một khớp nóng đỏ đột ngột kèm sốt là nhóm gấp
- Đừng đắp lá lên khớp đang nóng đỏ
Mục thứ tư là nhóm cần khám gấp đã nói ở bài đầu chuyên mục, và nó đáng nhắc lại.
Một khớp sưng đột ngột
- Kèm nóng đỏ và đau dữ dội
- Có thể ở khớp ngón chân cái
- Có thể ở gối hoặc cổ chân
- Cần phân biệt nhiễm trùng với nguyên nhân khác
- Đó là lý do bác sĩ có thể chọc dịch khớp
Việc phân biệt này quan trọng vì hai nhóm có cách xử lý rất khác, và chỉ xét nghiệm dịch mới trả lời được.
Chọc dịch khớp
- Lấy dịch trong khớp ra để xét nghiệm
- Giúp phân biệt nhiễm trùng với nguyên nhân khác
- Đôi khi giúp giảm áp lực và đỡ đau
- Là thủ thuật do bác sĩ thực hiện, có vô khuẩn
- Đừng để người không có chuyên môn làm
Mục cuối cần nói rõ: chọc hoặc tiêm vào khớp ở nơi không đủ điều kiện có nguy cơ đưa nhiễm trùng vào.
Sưng khớp gối
- Dễ thấy vì khớp lớn và ở ngoài
- Mất hõm hai bên xương bánh chè
- Khó gấp hết và khó duỗi thẳng
- Sưng nhanh trong vài giờ có ý nghĩa riêng
- Sưng dần trong nhiều ngày có ý nghĩa khác
Tốc độ sưng là thông tin định hướng, nên hãy ghi giờ nếu thấy nó xuất hiện nhanh.
Sưng các khớp nhỏ bàn tay
- Khó thấy nếu không so hai bên
- Biểu hiện bằng khó nắm tay, khó tháo nhẫn
- Nhẫn chật hơn là dấu hiệu cụ thể
- Thường kèm cứng buổi sáng
- Đối xứng hai bên là mô thức đáng chú ý
Nhẫn bỗng chật là mốc rất cụ thể và dễ nhớ, nên nó đáng được kể khi đi khám.
Chườm nóng hay chườm mát
- Khớp sưng nóng thì chườm mát thường dễ chịu hơn
- Cứng khớp không nóng thì chườm ấm giúp cử động
- Không chườm quá lạnh hoặc quá nóng trực tiếp lên da
- Không dùng cho vùng giảm cảm giác
- Với khớp nóng đỏ kèm sốt thì việc cần là đi khám
Mục cuối là điều quan trọng nhất: chườm là để dễ chịu, nó không thay việc tìm nguyên nhân.
Ghi lại để theo dõi
- Đo chu vi khớp, ghi số và ngày
- Chụp ảnh hai bên cùng khung
- Ghi tầm cử động tối đa
- Ghi mức đau và thời gian cứng
- Mang bảng ghi đi khám
Với bệnh khớp cần theo dõi lâu dài thì bảng số này là cách đánh giá đáp ứng điều trị khách quan nhất.
Những gì nên tránh
- Đắp lá, bôi dầu nóng lên khớp đang sưng nóng
- Bóp nắn mạnh vào khớp đang sưng
- Tiêm vào khớp ở nơi không đủ điều kiện
- Thuốc trộn không rõ thành phần
- Bỏ vận động hoàn toàn
Mục cuối gây hậu quả âm thầm: khớp không vận động thì cứng lại và cơ quanh nó yếu đi.
Biết tên gọi không phải biết bệnh
- Sưng khớp có ba nguyên nhân khác nhau
- Tốc độ xuất hiện là manh mối
- So hai bên là phép kiểm đơn giản nhất
- Đọc hiểu để đo và ghi được con số
- Một khớp sưng nóng đỏ kèm sốt thì đi khám gấp
Với triệu chứng này thì một cái thước dây và một tấm ảnh hai bên có giá trị hơn nhiều lời mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khớp sưng do dịch hay do nguyên nhân khác?
Sưng do dịch thường thấy khớp căng tròn, ấn có cảm giác đàn hồi, và tầm cử động giảm rõ. Sưng do mô dày thì chắc hơn, còn biến dạng do xương thì cứng và không đổi. Bác sĩ phân biệt khi khám.
So hai bên có ích gì?
Rất nhiều. Đặt hai khớp cùng loại cạnh nhau và so hình dạng, chu vi là cách phát hiện sưng nhẹ mà nhìn một bên không thấy được.
Chọc dịch khớp để làm gì?
Để lấy dịch đi xét nghiệm, giúp phân biệt nhiễm trùng với các nguyên nhân khác, và đôi khi để giảm áp lực trong khớp. Đó là thủ thuật do bác sĩ thực hiện.
Khớp sưng thì chườm nóng hay chườm lạnh?
Khớp đang sưng nóng thì thường chườm mát dễ chịu hơn, còn cứng khớp không nóng thì chườm ấm giúp cử động. Nhưng với khớp sưng nóng đỏ kèm sốt thì việc cần là đi khám, không phải chườm.