Người bệnh chỉ vào vai và nói đau khớp vai. Hồ sơ cần biết đau khi tự cử động hay khi người khác cử động hộ — hai câu trả lời, hai hướng khác nhau.
Trong khớp và quanh khớp
- Trong khớp — mặt khớp, bao khớp, dịch khớp
- Quanh khớp — gân, bao gân, túi đệm, cơ
- Đau trong khớp thường đau cả khi được cử động hộ
- Đau quanh khớp thường đau khi tự co cơ
- Hai nhóm có cách điều trị khác nhau
Phép thử ở hai mục giữa là cách bác sĩ phân biệt khi khám, và người bệnh cũng tự thử được.
Số khớp đau
- Một khớp
- Vài khớp, thường dưới năm
- Nhiều khớp
- Mỗi nhóm có danh sách nguyên nhân riêng
- Nên bác sĩ đếm và ghi rõ từng khớp
Đây là lý do buổi khám khớp thường mất thời gian: bác sĩ phải xem từng khớp một.
Đối xứng hay không đối xứng
- Đối xứng — cùng khớp ở cả hai bên
- Không đối xứng — chỉ một bên hoặc lệch
- Đối xứng ở các khớp nhỏ bàn tay là mô thức riêng
- Không đối xứng ở khớp lớn là mô thức khác
- Hãy kể rõ hai bên hay một bên
Mô thức đối xứng ở khớp nhỏ bàn tay kèm cứng buổi sáng là bộ đôi mà bác sĩ luôn để ý.
Khớp nào bị
- Khớp nhỏ bàn tay, bàn chân
- Khớp lớn chịu tải như gối, háng
- Khớp cột sống
- Khớp ngón chân cái
- Vị trí là manh mối, nên hãy chỉ rõ
Mục thứ tư đáng nói riêng: một cơn đau dữ dội đột ngột ở khớp ngón chân cái là mô thức khá đặc trưng.
Diễn biến theo thời gian
- Khởi phát đột ngột trong vài giờ
- Tăng dần trong vài tuần
- Kéo dài nhiều tháng tới nhiều năm
- Thành từng đợt rồi hết hẳn giữa các đợt
- Đợt tái diễn ở cùng một khớp
Mô thức thành đợt rồi hết hẳn là chi tiết quan trọng, nên đừng chỉ kể lúc đang đau.
Đau khi vận động và đau khi nghỉ
- Đau tăng khi vận động, đỡ khi nghỉ
- Đau khi nghỉ và về đêm
- Đau lúc mới bắt đầu vận động rồi đỡ dần
- Đau tăng dần trong ngày
- Mỗi mô thức trỏ về nhóm khác nhau
Mục thứ hai đáng chú ý: đau khớp về đêm và khi nghỉ là mô thức cần được khám.
Nhóm cần khám gấp
- Một khớp sưng nóng đỏ đột ngột
- Kèm sốt hoặc ớn lạnh
- Không cử động được khớp vì đau
- Sau khi tiêm vào khớp hoặc sau mổ khớp
- Ở người suy giảm miễn dịch
Nhóm này có thể là nhiễm trùng trong khớp, và nó cần được xử lý sớm chứ không theo dõi ở nhà.
Đau khớp kèm dấu hiệu ngoài khớp
- Ban trên da
- Sốt kéo dài, sụt cân
- Khô mắt, khô miệng
- Loét miệng tái diễn
- Đau mắt đỏ, nhạy sáng
Những dấu hiệu này nghe không liên quan tới khớp nhưng chúng rất có giá trị, nên hãy kể cả.
Đau khớp ở người lớn tuổi
- Đau khớp chịu tải là rất thường gặp
- Nhưng đau mới xuất hiện vẫn cần tìm nguyên nhân
- Cứng vai hông hai bên kèm khó đứng lên là mô thức riêng
- Sụt cân kèm theo là dấu hiệu cần khám sớm
- Đừng gán hết cho tuổi
Mục thứ ba là mô thức có cách điều trị rất hiệu quả, nên nó rất đáng được nhận ra.
Đau khớp ở trẻ em
- Đau về đêm hai chân, hết vào sáng, thường lành tính
- Sưng khớp thật thì cần khám
- Đi khập khiễng thì cần khám
- Kèm sốt kéo dài thì cần khám sớm
- Trẻ không chịu dùng một chi thì cần khám
Mục đầu là mô thức phổ biến và lành tính; bốn mục sau là nhóm cần đưa đi.
Những gì bác sĩ làm khi khám khớp
- Nhìn hình dạng, tìm sưng và biến dạng
- Sờ tìm nóng và tìm dịch
- Đo tầm vận động
- Thử cử động chủ động và cử động thụ động
- Khám cả các khớp khác và cả da
Mục thứ tư chính là phép phân biệt trong khớp với quanh khớp đã nói ở đầu bài.
Cách chuẩn bị trước khi đi khám
- Ghi từng khớp đau, một bên hay hai bên
- Ghi thời gian cứng buổi sáng nếu có
- Ghi mô thức đau theo ngày
- Ghi dấu hiệu ngoài khớp
- Mang danh sách thuốc, kể cả thuốc tự mua
Mục thứ hai được nói riêng trong bài sau, và nó là một trong những thông tin định hướng mạnh nhất.
Những gì nên cẩn thận
- Thuốc không rõ thành phần cho đau khớp
- Thuốc trộn có chứa corticoid
- Tiêm vào khớp ở nơi không đủ điều kiện
- Dùng thuốc giảm đau kéo dài không theo dõi
- Đắp lá lên khớp đang sưng nóng
Mục thứ hai là vấn đề thật ở Việt Nam: nhiều thuốc trộn làm đỡ rất nhanh rồi để lại hậu quả lâu dài.
Biết tên gọi không phải biết bệnh
- Đau khớp là dấu hiệu, không phải chẩn đoán
- Số khớp, đối xứng và vị trí là ba manh mối chính
- Dấu hiệu ngoài khớp cũng cần kể
- Đọc hiểu để ghi được từng khớp và mô thức
- Một khớp sưng nóng đỏ kèm sốt thì đi khám gấp
Với triệu chứng này thì một tờ giấy ghi từng khớp và mô thức theo ngày có giá trị hơn nhiều so với lời kể chung.
Câu hỏi thường gặp
Đau trong khớp và đau quanh khớp phân biệt thế nào?
Một cách đơn giản là đau trong khớp thường đau cả khi người khác cử động hộ, còn đau quanh khớp — ở gân hoặc cơ — thường đau khi tự co cơ mà đỡ hơn khi được cử động hộ.
Vì sao bác sĩ đếm số khớp đau?
Vì số khớp và cách phân bố là manh mối lớn. Một khớp đau khác hẳn nhiều khớp nhỏ đau đối xứng hai bên, và hai mô thức đó dẫn tới hai nhóm nguyên nhân khác nhau.
Một khớp sưng nóng đỏ đột ngột thì sao?
Cần khám gấp. Một khớp sưng nóng đỏ kèm sốt có thể là nhiễm trùng trong khớp, và đó là tình huống không nên theo dõi ở nhà.
Đau khớp khi trời lạnh có phải bệnh không?
Nhiều người thấy đau tăng khi đổi thời tiết, và đó là điều thường được kể. Nó không phải một chẩn đoán — cái đáng ghi là mô thức đau và số khớp, không phải thời tiết.