Khó thở khi gắng sức, khó thở khi nằm, cơn khó thở về đêm, khó thở phải ngồi — bốn cách ghi, bốn ý nghĩa.
Khó thở là cảm giác, không phải con số
- Là cảm giác thiếu hơi, phải thở gắng
- Khác với thở nhanh, vốn là thứ đếm được
- Một người có thể thở nhanh mà không thấy khó thở
- Và ngược lại
- Nên hồ sơ ghi cả cảm giác và cả tần số thở
Phân biệt này giải thích vì sao bác sĩ vừa hỏi cảm giác vừa đếm nhịp thở khi khám.
Khó thở khi gắng sức
- Xuất hiện khi hoạt động, đỡ khi nghỉ
- Mức gắng sức gây khó thở là thông tin chính
- Mức đó giảm dần theo thời gian là dấu hiệu nặng lên
- Hồ sơ ghi theo mức hoạt động cụ thể
- Có thang phân độ dùng trong theo dõi
Điểm thứ ba là cách theo dõi tốt nhất: trước leo ba tầng mới mệt, giờ một tầng đã mệt là thông tin rõ ràng.
Cách mô tả mức gắng sức
- Leo được mấy tầng thì phải nghỉ
- Đi bộ được bao xa trên đường bằng
- Có theo được người cùng tuổi không
- Có phải nghỉ giữa khi tắm, khi mặc áo không
- So với ba tháng trước thì khác thế nào
Điểm thứ tư là mốc nặng: phải nghỉ giữa khi tự mặc áo là mức khó thở đáng đi khám sớm.
Khó thở khi nằm
- Nằm xuống thì khó thở, ngồi lên thì đỡ
- Đo bằng số gối cần kê để ngủ được
- Phải kê thêm gối so với trước là dấu hiệu thay đổi
- Có người phải ngủ ngồi trên ghế
- Là dấu hiệu cần đi khám
Số gối là một trong những thông tin định lượng đơn giản nhất mà hồ sơ dùng, nên hãy để ý và kể lại.
Cơn khó thở về đêm
- Thức giấc giữa đêm vì ngạt thở
- Phải ngồi lên hoặc ra chỗ thoáng mới đỡ
- Thường sau một hai giờ ngủ đầu
- Kèm cảm giác lo lắng, vã mồ hôi
- Là mô thức riêng, cần đi khám
Người gặp mô thức này thường tưởng mình mơ ngạt hoặc phòng bí, nên nó hay bị bỏ qua nhiều tháng.
Khó thở phải ngồi mới dễ chịu
- Mức nặng của nhóm khó thở khi nằm
- Không nằm được chút nào
- Thường kèm phù chân và tăng cân nhanh
- Là tình huống cần khám ngay
- Không chờ tới sáng
Ba dấu hiệu gộp lại — không nằm được, phù chân, tăng cân nhanh — là nhóm cần đi trong đêm.
Khó thở từ phổi và từ tim
- Từ phổi thường kèm ho, khò khè, tiền sử bệnh phổi
- Từ tim thường kèm phù chân, khó thở khi nằm
- Hai nhóm có thể cùng tồn tại
- Phân biệt cần thăm khám và xét nghiệm
- Kể đủ các dấu hiệu kèm theo giúp phân biệt
Người có cả hai bệnh là chuyện thường gặp, nên đừng tự gán khó thở của mình cho một bên.
Khó thở đột ngột
- Xuất hiện trong vài phút
- Kèm đau ngực là nhóm cần gọi cấp cứu
- Sau chuyến đi dài hoặc nằm lâu thì càng cần
- Kèm sưng một chân thì càng cần
- Đừng chờ xem có đỡ không
Ba điểm giữa gộp lại là mô thức nghi tắc mạch phổi, và với nó thì gọi cấp cứu là quyết định đúng.
Dấu hiệu khó thở nặng cần gọi ngay
- Không nói được thành câu vì phải thở
- Môi hoặc đầu ngón tím
- Co kéo hõm ức, cánh mũi phập phồng
- Lú lẫn, vật vã
- Ngồi phải chống tay mới thở được
Điểm đầu là dấu hiệu dễ nhận nhất cho người nhà: nếu người bệnh phải ngắt câu để thở thì gọi cấp cứu.
Khó thở ở trẻ nhỏ
- Thở nhanh hơn bình thường
- Co kéo lồng ngực, rút lõm hõm ức
- Cánh mũi phập phồng
- Có tiếng rít khi thở
- Bỏ bú, li bì là dấu hiệu nặng
Với trẻ thì quan sát lồng ngực có rút lõm hay không là dấu hiệu đáng tin hơn lời kể.
Thở nhanh và các từ liên quan
- Thở nhanh — tần số cao hơn bình thường
- Thở gắng sức — dùng thêm cơ để thở
- Khò khè — tiếng rít khi thở ra
- Thở rít — tiếng rít khi hít vào, thường là đường thở trên
- Tiếng thở khác nhau trỏ về vị trí khác nhau
Điểm thứ tư đáng nhớ: tiếng rít khi hít vào gợi ý tắc nghẽn ở trên, và nó cần khám sớm.
Ghi lại thế nào cho có ích
- Ghi số gối kê mỗi đêm
- Ghi số tầng hoặc số mét đi được
- Cân mỗi ngày cùng giờ
- Ghi số lần thức giấc vì khó thở
- Mang bảng ghi đi khám
Với người đang được theo dõi bệnh tim thì bảng ghi này là công cụ chính, và bác sĩ dựa vào nó để điều chỉnh.
Điều cần kể khi đi khám
- Khó thở từ khi nào, đột ngột hay dần dần
- Thuộc nhóm nào trong bốn nhóm trên
- Mức gắng sức gây khó thở
- Có phù chân, tăng cân, ho không
- Thuốc đang dùng và bệnh nền
Trả lời được câu thứ hai giúp bác sĩ hẹp phạm vi rất nhanh, nên đọc lại bốn nhóm trước khi đi khám là đáng.
Biết tên gọi không phải biết bệnh
- Khó thở là dấu hiệu, không phải chẩn đoán
- Bốn nhóm trỏ về những nguyên nhân khác nhau
- Nhiều nguyên nhân có thể cùng tồn tại
- Đọc hiểu để phân nhóm và kể đúng
- Khó thở đột ngột hoặc không nói được thành câu thì gọi cấp cứu
Với triệu chứng này thì việc mô tả bằng số gối và số tầng có ích hơn mọi tính từ về mức nặng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bác sĩ hỏi mình kê mấy gối khi ngủ?
Vì số gối cần kê để ngủ được là cách đo khó thở khi nằm một cách cụ thể. Phải kê thêm gối so với trước là dấu hiệu có thay đổi, và nó là thông tin định lượng được.
Khó thở khi gắng sức mô tả thế nào cho rõ?
Bằng mức gắng sức cụ thể: leo được mấy tầng thì phải nghỉ, đi bộ được bao xa, có phải nghỉ giữa khi làm việc nhà không. So với ba tháng trước thì khác thế nào.
Thức giấc giữa đêm vì ngạt thở có nghĩa gì?
Đó là một mô thức riêng được ghi trong hồ sơ. Người bệnh thường phải ngồi lên hoặc ra cửa sổ mới dễ chịu. Đây là dấu hiệu cần đi khám, không nên bỏ qua.
Khó thở đột ngột thì làm gì?
Khó thở đột ngột, nhất là kèm đau ngực, tím môi, hoặc không nói được thành câu, là tình huống gọi cấp cứu ngay.