Đờm — màu không nói được nhiều như người ta tưởng

Đờm vàng hoặc xanh được nhiều người coi là bằng chứng cần kháng sinh. Bằng chứng hiện nay không ủng hộ cách suy đó.

Đờm là gì

• Dịch do đường thở tiết ra
• Có vai trò giữ ẩm và bắt bụi
• Bình thường vẫn có, chỉ ít nên không để ý
• Tăng lên khi đường thở bị kích thích
• Khác với nước bọt và khác với dịch mũi

Điểm cuối đáng nói: nhiều người kể về đờm mà thực ra đang nói về dịch mũi chảy xuống họng.

Vì sao đờm đổi màu

• Tế bào miễn dịch tới nhiều làm đờm đặc và đổi màu
• Điều đó xảy ra trong cả nhiễm vi rút
• Nên màu vàng hay xanh không phân biệt được vi khuẩn với vi rút
• Đờm cũng đặc và đổi màu khi mất nước
• Đờm buổi sáng thường đặc hơn do ứ qua đêm

Điểm thứ ba là điều quan trọng nhất trong bài, và nó ngược với điều rất nhiều người tin.

Cái màu đờm có nói được

• Đổi khác rõ so với thường ngày là dấu hiệu
• Có máu là dấu hiệu cần khám
• Có mùi rất nặng là dấu hiệu
• Màu rỉ sắt hoặc nâu đáng được xem
• Diễn biến của màu quan trọng hơn màu một lần

Người có bệnh phổi lâu năm biết màu đờm thường ngày của mình, và việc nó đổi khác là thông tin thật.

Mô tả lượng cho có ích

• Mấy lần phải nhổ trong ngày
• Có làm mất ngủ không
• Nhiều nhất vào lúc nào
• So với tuần trước thì nhiều hơn hay ít hơn
• Có phải đổi tư thế mới ho ra được không

Cách mô tả bằng số lần trong ngày có giá trị hơn nhiều so với từ nhiều hay ít.

Tính chất đờm

• Loãng, trong — thường đầu đợt bệnh
• Đặc, dính — khó ho ra
• Có bọt
• Có mủ rõ
• Có máu lẫn vào

Đờm quá đặc khó ho ra là vấn đề thật, và uống đủ nước là biện pháp đơn giản giúp nó loãng hơn.

Đờm có máu

• Vệt máu nhỏ trong đợt ho nhiều có thể do xước niêm mạc
• Nhưng vẫn nên được bác sĩ xem
• Lặp lại nhiều lần thì càng cần
• Lượng nhiều là tình huống cần đi ngay
• Kể rõ lượng và số lần

Bài sau trong chuyên mục này nói riêng về ho ra máu, vì nhóm đó có mức gấp khác.

Đờm nhiều mỗi sáng lâu năm

• Hay gặp ở người hút thuốc
• Hay gặp ở người có bệnh phổi lâu năm
• Thường bị coi là bình thường
• Nhưng nó là dấu hiệu của tổn thương đường thở
• Đổi tính chất là dấu hiệu cần khám

Nhiều người đã sống với việc này hàng chục năm mà chưa từng nói với bác sĩ, vì họ không coi đó là triệu chứng.

Khi nào bác sĩ lấy mẫu đờm

• Khi cần biết vi khuẩn gì để chọn thuốc
• Khi nghi một số bệnh cụ thể
• Khi điều trị không đáp ứng
• Mẫu cần lấy đúng cách mới có giá trị
• Không phải nước bọt mà phải là đờm từ sâu

Điểm cuối là lý do nhân viên y tế hướng dẫn cách ho sâu để lấy mẫu — mẫu là nước bọt thì kết quả vô nghĩa.

Lấy mẫu đờm thế nào

• Thường lấy vào buổi sáng sớm
• Súc miệng bằng nước trước, không dùng nước sát khuẩn
• Hít sâu rồi ho mạnh từ sâu trong lồng ngực
• Nhổ vào đúng lọ được cấp
• Mang tới nơi xét nghiệm theo hướng dẫn

Súc miệng bằng nước sát khuẩn trước khi lấy mẫu làm sai kết quả, nên hãy làm đúng hướng dẫn.

Vì sao đừng tự mua kháng sinh vì đờm vàng

• Màu không phân biệt được nguyên nhân
• Phần lớn nhiễm trùng hô hấp trên do vi rút
• Kháng sinh không tác dụng với vi rút
• Dùng bừa góp phần vào kháng thuốc
• Làm khó xác định vi khuẩn nếu sau đó cần

Đây là cách dùng kháng sinh sai phổ biến nhất ở Việt Nam, và nó bắt đầu từ đúng một hiểu nhầm về màu.

Cái làm được ở nhà

• Uống đủ nước để đờm loãng hơn
• Tránh khói thuốc và khói bếp
• Giữ không khí không quá khô
• Vỗ rung hoặc đổi tư thế nếu được hướng dẫn
• Bỏ thuốc lá nếu đang hút

Uống đủ nước là biện pháp làm loãng đờm hiệu quả và rẻ nhất, và nó thường bị bỏ qua vì quá đơn giản.

Dấu hiệu cần khám

• Đờm có máu
• Đờm đổi tính chất rõ so với thường ngày
• Lượng tăng nhiều trong vài ngày
• Kèm sốt, khó thở, đau ngực
• Kèm sụt cân hoặc đổ mồ hôi đêm

Điểm thứ hai dành riêng cho người có bệnh phổi lâu năm: chính họ là người nhận ra được thay đổi đó.

Biết tên gọi không phải biết bệnh

• Màu đờm không kết luận được nguyên nhân
• Diễn biến quan trọng hơn màu tại một thời điểm
• Lượng và tính chất cũng cần kể
• Đọc hiểu để mô tả được bằng số lần
• Đừng tự mua kháng sinh vì màu đờm

Nếu chỉ nhớ một điều từ bài này thì hãy nhớ điểm cuối — nó là chỗ hiểu nhầm gây hại nhất.

Câu hỏi thường gặp