Đau — sáu điều hồ sơ muốn biết, và vì sao kể đủ thì chẩn đoán nhanh hơn

Người bệnh nói đau lắm. Hồ sơ cần biết đau ở đâu, kiểu gì, lan đi đâu, khi nào nặng lên — và đó là sáu câu có thể chuẩn bị trước.

Sáu điều hồ sơ muốn biết

• Vị trí — chỉ được bằng một ngón tay thì tốt nhất
• Kiểu đau — âm ỉ, chói, quặn, rát, nặng tức
• Hướng lan — có lan đi đâu không
• Thời gian — từ khi nào, liên tục hay từng cơn
• Yếu tố làm nặng lên và làm dịu đi
• Dấu hiệu đi kèm

Sáu mục này là bộ câu hỏi chuẩn cho mọi cơn đau, nên chuẩn bị trước thì buổi khám đi nhanh hơn nhiều.

Vị trí — chỉ bằng ngón tay

• Chỉ một điểm hay cả một vùng
• Sâu bên trong hay ngay dưới da
• Một bên hay hai bên
• Có đổi chỗ theo thời gian không
• Đau ở chỗ ấn vào hay đau lan tới đó

Đau chỉ được bằng một ngón tay khác hẳn đau cả một vùng rộng, và hai thứ đó dẫn tới hai hướng khác nhau.

Các kiểu đau trong hồ sơ

• Âm ỉ — mức nhẹ, dai dẳng, khó chỉ chính xác
• Chói — nhói lên, sắc, khu trú rõ
• Quặn — lên thành cơn rồi dịu, thường ở vùng bụng
• Rát, bỏng — thường gợi ý nguyên nhân thần kinh
• Nặng tức, đè ép — thường ở ngực hoặc bụng trên

Kiểu đau là một trong những manh mối mạnh nhất, nên hãy chọn từ gần nhất thay vì chỉ nói đau nhiều.

Đau kiểu thần kinh là nhóm riêng

• Rát, bỏng, như điện giật
• Có thể kèm tê hoặc châm chích
• Đau cả khi chạm nhẹ vào da
• Thường lan theo một dải nhất định
• Cách điều trị khác các kiểu đau khác

Điểm cuối là lý do việc nhận ra nhóm này quan trọng: thuốc giảm đau thường không giải quyết được nó.

Hướng lan và ý nghĩa

• Đau ngực lan xuống tay hoặc lên hàm
• Đau lưng lan xuống chân theo một dải
• Đau vùng hông lan xuống bẹn
• Đau bụng trên lan ra sau lưng
• Đau vai phải kèm đau bụng trên phải

Năm mô thức lan này đều có ý nghĩa cụ thể với bác sĩ, nên đừng bỏ qua phần kể về hướng lan.

Diễn biến theo thời gian

• Đột ngột hay tăng dần
• Liên tục hay thành cơn
• Cơn kéo dài bao lâu, cách nhau bao lâu
• Nặng hơn vào lúc nào trong ngày
• Có đánh thức mình giữa đêm không

Điểm đầu rất quan trọng: đau khởi phát đột ngột như bị đánh là nhóm cần đi ngay, khác hẳn đau tăng dần nhiều tuần.

Yếu tố làm nặng và làm dịu

• Cử động, đổi tư thế
• Ăn — trước ăn hay sau ăn
• Hít sâu, ho
• Ấn vào thì đỡ hay đau thêm
• Nghỉ, chườm, thuốc đã dùng

Đau đỡ khi cuộn người hoặc đau tăng khi hít sâu là những chi tiết nhỏ mà định hướng rất mạnh.

Thang điểm đau dùng thế nào

• Thường từ không tới mười
• Không để so người này với người khác
• Để theo dõi chính mình theo thời gian
• Để xem điều trị có hiệu quả không
• Cho một con số ước lượng là đủ

Nhiều người ngại cho điểm vì sợ nói quá; điểm cần nhớ là con số đó chỉ so với chính mình.

Mô tả bằng ảnh hưởng tới sinh hoạt

• Có ngủ được không
• Có làm được việc thường ngày không
• Có phải nghỉ làm không
• Có phải đổi cách đi, cách ngồi không
• Có phải dùng thuốc mấy lần mỗi ngày

Cách mô tả này có giá trị hơn tính từ, và nó cũng là cách theo dõi xem điều trị có đang hiệu quả.

Đau ở người không kể được

• Trẻ rất nhỏ, người lú lẫn, người sau đột quỵ
• Quan sát nét mặt nhăn lại
• Quan sát tư thế bảo vệ một vùng
• Quấy, kích động, hoặc ngược lại im lặng khác thường
• Đổi thói quen ăn ngủ

Với nhóm này thì người nhà là nguồn thông tin chính, nên hãy kể những gì mình quan sát được.

Đau cấp và đau dai dẳng

• Đau cấp có nguyên nhân rõ và hết khi nguyên nhân hết
• Đau dai dẳng kéo dài quá thời gian lành dự kiến
• Đau dai dẳng có cơ chế riêng, không chỉ là đau cấp kéo dài
• Cách xử lý của hai nhóm khác nhau
• Đau dai dẳng thường cần nhiều biện pháp cùng lúc

Điểm thứ ba là chỗ nhiều người ngạc nhiên: đau dai dẳng được xem là một vấn đề riêng, không phải phiên bản dài của đau cấp.

Thuốc giảm đau và điều nó làm mờ

• Với đau mới, dữ dội thì nên hỏi trước khi dùng
• Nó có thể làm mờ dấu hiệu bác sĩ cần thấy
• Nhất là với đau bụng chưa rõ nguyên nhân
• Nói rõ đã dùng gì và lúc nào
• Không tự tăng liều khi chưa đỡ

Bài này không nêu tên thuốc hay liều nào; hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại phù hợp với mình.

Những kiểu đau cần đi ngay

• Đau ngực kèm khó thở, vã mồ hôi, lan tay hoặc hàm
• Đau đầu dữ dội khởi phát đột ngột
• Đau bụng dữ dội kèm bụng cứng
• Đau kèm yếu, tê, hoặc nói khó
• Đau kèm sốt cao và lú lẫn

Năm nhóm này là nhóm gọi cấp cứu, và với chúng thì việc mô tả đầy đủ để dành cho sau khi đã tới nơi.

Biết tên gọi không phải biết bệnh

• Đau là dấu hiệu, không phải chẩn đoán
• Cùng một kiểu đau có nhiều nguyên nhân
• Mức đau không tỉ lệ với mức nguy hiểm
• Đọc hiểu để kể đủ sáu mục, không để tự đoán
• Kể cụ thể có giá trị hơn dùng đúng thuật ngữ

Điểm thứ ba đáng nhớ nhất: có bệnh rất nặng mà đau nhẹ, và có cơn đau dữ dội mà nguyên nhân lành tính.

Câu hỏi thường gặp