Sưng là to lên vì bất cứ lý do gì. Phù là to lên vì ứ dịch — và ấn một ngón tay vào là phân biệt được.
Hai từ và phạm vi của chúng
- Sưng là từ chung, mô tả một vùng to lên
- Nguyên nhân có thể là viêm, tụ máu, khối, hoặc ứ dịch
- Phù chỉ riêng trường hợp ứ dịch trong phần mềm
- Phù thường để lại vết khi ấn
- Nên phù là một dạng của sưng, không phải từ đồng nghĩa
Người bệnh dùng lẫn hai từ là chuyện thường, và bác sĩ sẽ phân biệt bằng thăm khám chứ không bằng từ mình dùng.
Phép ấn để lại vết
- Ấn ngón tay vào vùng phù, giữ vài giây
- Bỏ ra và xem có để lại vết lõm không
- Vết lõm rồi từ từ đầy lại là đặc điểm của phù ứ dịch
- Ấn ở chỗ có xương ngay dưới da thì rõ nhất
- Chụp ảnh vết lõm để mang đi khám
Đây là phép kiểm mà người ở nhà làm được, và nó cho bác sĩ một thông tin cụ thể hơn lời kể.
Phù một bên
- Thường gợi ý vấn đề tại chỗ ở chi đó
- Có thể kèm đau, nóng, đổi màu da
- Nếu xuất hiện nhanh thì cần khám sớm
- Sau chuyến đi dài hoặc sau nằm lâu thì càng cần
- Kèm khó thở hoặc đau ngực thì đi cấp cứu
Hai điểm cuối gộp lại là nhóm dấu hiệu cần đi ngay, và đó là điều quan trọng nhất trong bài.
Phù hai bên đối xứng
- Thường gợi ý nguyên nhân toàn thân
- Có thể liên quan tim, gan, thận
- Có thể do thuốc đang dùng
- Có thể do thiếu đạm kéo dài
- Cần được bác sĩ tìm nguyên nhân
Nhóm này không xử lý bằng chườm hay bằng kê cao — nó cần tìm ra nguyên nhân bên trong.
Thuốc là nguyên nhân bị bỏ qua
- Một số nhóm thuốc gây phù chân
- Thường xuất hiện sau khi thêm thuốc mới
- Mốc thời gian là manh mối
- Đừng tự ngưng thuốc
- Mang danh sách thuốc đi khám
Phù bắt đầu trong vài tuần sau khi đổi thuốc là thông tin rất có giá trị, nên hãy nhớ mốc đó.
Nhịp lên xuống trong ngày
- Phù do trọng lực nặng hơn về chiều
- Giảm sau một đêm nằm
- Đứng lâu hoặc ngồi thả chân làm nặng hơn
- Kê cao chân khi nghỉ thì đỡ
- Nhịp này là thường gặp, không phải dấu hiệu xấu
Nên đừng so chiều nay với sáng qua khi theo dõi — hãy so cùng giờ giữa các ngày.
Phù ở mặt và quanh mắt
- Thường rõ nhất vào buổi sáng
- Khác mô thức với phù chân
- Có thể gợi ý nhóm nguyên nhân riêng
- Kèm nước tiểu bọt hoặc ít nước tiểu thì đáng chú ý
- Nên đi khám để tìm nguyên nhân
Phù nặng vào sáng ở quanh mắt và phù nặng vào chiều ở chân là hai mô thức khác nhau, và bác sĩ để ý điều đó.
Sưng do viêm
- Kèm đỏ, nóng, đau
- Khu trú ở một vùng
- Thường không để lại vết khi ấn
- Có nguyên nhân tại chỗ rõ hơn
- Đỏ lan rộng nhanh thì đi khám
Bốn dấu hiệu đầu là bộ kinh điển của viêm, và chúng đi cùng nhau chứ không riêng lẻ.
Sưng do tụ dịch trong khoang
- Dịch trong khớp làm khớp căng và khó cử động
- Dịch trong ổ bụng làm bụng to lên
- Dịch quanh phổi làm khó thở
- Đây là nhóm từ riêng trong hồ sơ
- Cần chẩn đoán hình ảnh để xác định
Bụng to lên nhanh kèm tăng cân nhanh là dấu hiệu nên đi khám, không phải chuyện ăn nhiều.
Cân nặng là cách theo dõi phù tốt nhất
- Dịch ứ lại làm tăng cân
- Cân mỗi ngày cùng giờ, sau khi đi tiểu
- Ghi lại kèm ngày
- Tăng nhanh trong vài ngày là dấu hiệu
- Mang bảng ghi đi khám
Với người có bệnh tim thì bảng cân nặng hằng ngày là công cụ theo dõi chính, nên đừng coi là việc nhỏ.
Cái làm được ở nhà
- Kê cao chân khi nghỉ
- Không ngồi thả chân lâu
- Vận động nhẹ, co giãn bàn chân
- Theo hướng dẫn về muối nếu đã được dặn
- Cân và ghi lại mỗi ngày
Bốn việc đầu hỗ trợ cho phù do trọng lực; chúng không thay được việc tìm nguyên nhân với phù hai bên.
Dấu hiệu phải đi ngay
- Phù một chân xuất hiện nhanh, đau, nóng
- Kèm khó thở hoặc đau ngực
- Khó thở khi nằm, phải ngồi mới dễ chịu
- Tăng cân rất nhanh trong vài ngày
- Đi tiểu rất ít
Điểm thứ ba là dấu hiệu đặc trưng và rất đáng nhớ: phải kê nhiều gối mới ngủ được là thông tin quan trọng.
Biết tên gọi không phải biết bệnh
- Phù là dấu hiệu, không phải chẩn đoán
- Một bên và hai bên là hai hướng khác nhau
- Cần xét nghiệm và thăm khám để phân biệt
- Đọc hiểu để kể đúng mô thức và mốc thời gian
- Đừng tự dùng thuốc lợi tiểu
Điểm cuối cần nói rõ: thuốc lợi tiểu mua ngoài có thể gây rối loạn nặng, và nó không xử lý nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Phù và sưng khác nhau thế nào?
Sưng là từ chung cho việc một vùng to lên vì bất cứ lý do gì — viêm, tụ máu, khối. Phù chỉ riêng việc to lên do ứ dịch trong phần mềm, và nó thường để lại vết khi ấn.
Phép ấn để lại vết làm thế nào?
Ấn ngón tay vào vùng phù, giữ vài giây rồi bỏ ra. Nếu để lại một vết lõm rồi từ từ đầy lại thì đó là đặc điểm của phù do ứ dịch.
Phù một chân và phù hai chân khác nhau ra sao?
Rất khác. Phù một bên thường gợi ý vấn đề tại chỗ ở chi đó. Phù hai bên đối xứng thường gợi ý nguyên nhân toàn thân như tim, gan, thận hoặc do thuốc.
Phù về chiều rồi sáng hết có bình thường không?
Nhịp lên xuống trong ngày là thường gặp với phù do trọng lực. Nhưng phù mới xuất hiện, tăng dần, hoặc kèm khó thở thì nên đi khám.